Su cantu a tenore in s’Unione de sos Comunes de su Monte Arvu

 

Su cantu a tenore, reconnotu dae s'Unesco comente Patrimòniu immateriale de s'Umanidade, rapresentat una de sas prus arcàicas e profundas espressiones musicales de su Mediterràneu. Custa forma de cantu corale polifònicu, bene presente in su territòriu de custa Unione de Comunes, tenet un'istrutura a bator boghes: sa boghe (sa solista chi cantat su testu) e su coro cun in intro su bassu, sa contra e sa mesu boghe. S’armonia issoro no est petzi mùsica, ma unu pilastru de s'identidade sotziale sarda. Sa limba sua est sa de sa poesia (su chi li narant logudoresu) ma ogni bidda tenet sa “moda” sua, ormina identitària chi sos cantores custoint cun orgòlliu. Oe, mescamente gràtzias a intèrpretes giòvanos, custa eredidade est mantesa bia intre cuntestos antigos e iscenàrios modernos.

1) Bitzi

Collocadu intre su Nugoresu e sa Baronia arta, Bitzi est una de sas capitales de su cantu a tenore sende chi at esportadu custa traditzione peri sos palcoscènicos de totu su mundu. In intro de sa bidda b’est fintzas su Museu de su cantu a Tenore, tzentru vitale de documentatzione e de promotzione. Inoghe su cantu rugrat cada aspetu de sa sotzialidade bantzighende·si intre su repertòriu profanu (de sas boghes de note e de sos mutos) e su sacru (cun sos gotzos e sos càntigos de sas Pascas). Mancari un crisi demogràfica chi est interessende sa bidda, Bitzi contat prus de 50 cantores ativos, sustènnidos dae una comunidade chi bidet in su tenore unu motore de isvilupu locale. Intre sos grupos organizados tocat a mentovare nùmenes istòricos comente su Remunnu 'e Locu, su Mialinu Pira e su tenore Dure, pilastros de s'identidade bitzichesa.

2) Lodè

Lodè, prenda de sa Baronia arta, est reconnota in totu sa Sardigna comente unu càntaru de custa traditzione. Sa fama sua est ligada a sa figura de Preteddu Nanu, unu de sos prus mannos intèrpretes de su sèculu coladu chi sighit ammajende a sas generatziones noas. Sa "moda" lodina si distinghet pro s'originalidade de sas interpretatziones e pro su caràtere marcadu de sas boghes guturales de bassu e contra, chi acumpàngiant boghes melòdicas in unu repertòriu de ballos, mutos e “a boche ‘e note”. Sos cantores in sa bidda sunt prus de 40: unu nùmeru mannu, si pensamus a maicantos lodinos residentes in tzentros costerinos; unu nùmeru chi mantenent bia sa traditzione. Tenores comente Su Riscattu e Sant’Antoni rapresentant oe sa continuidade de custa iscola vocale de vàllia.

3) Lùvula

A pees de Monte Arvu, Lùvula fundet s'ànima pastorale sua cun una traditzione operaja istòrica ligada a sa mina de Sos Enatos. Su cantu luvulesu at custoidu in su tempus sas ispetzifitzidades tìmbricas suas, mantenende unu ruolu tzentrale in sos ritos de sa comunidade. Est unu càntigu de impatu mannu, ue sas boghes guturales sustentant unu repertòriu pro su prus profanu (boche 'e note, boche 'e ballu e mutos). Cun 40 cantores e barda e una presèntzia manna de giòvanos, sa pràtica in Lùvula dimustrat una vitalidade generatzionale. Mancari non b’apat grupos organizados a livellu formale, su tessutu sotziale garantit sa trasmissione ispontànea de sa "moda" locale, preservende unu patrimòniu sonoru chi est espressione autèntica de unu territòriu fieru.

4) Onanie

Sa bidda de Onanie, intre sas giai mentovadas de Bitzi e de Lùvula, rapresentat unu presìdiu de resistèntzia culturale. Cun 370 abitantes ebbia, Onanie sufrit sas cunsighèntzias de s’ispopulamentu, cosa chi at reduidu de meda su nùmeru de intèrpretes. Sa moda de Onanie si caraterizat pro su vigore de sos càntigos profanos guturales, cun unu repertòriu chi includet sa boche 'e note, sos mutos e sos ritmos de su ballu comente su passu torratu e su ballu lestru. Sos cantores de oe si contant in sos pòddighes de una manu, unu datu chi evidèntziat sa netzessidade de interventos de amparu pro evitare s'iscumparta de custu istile ùnicu. Mancari sas dificultades, su Tenore Santu Bachis sighit a tènnere arta sa bandera de sa traditzione locale, sìmbulu de un'identidade chi non si cheret rèndere a su mudìmene demogràficu.

5) Orune

Orune est unu baluardu de su pastoralismu e sa moda sua est de sas prus ammiradas e imitadas de sa Sardigna intrea. Su càntigu orunessu est famadu pro sa durcura modulada de sa mesu boghe e pro su vigore de su bassu e de sa contra. Grandu interpretes comente Vittorio Montesu, Pascale Piredda e tziu Luminu ant fatu de Orune unu puntu de riferimentu legendàriu. Su repertòriu est ampru: dae sa boche 'e manzanile a sos vàrios tipos de ballu (sèriu, lestru, a sa lizera). Cun prus de 180 cantores in intro de una populatzione totale chi nche brincat sos 2000, Orune bantat una densidade ispantosa de praticantes. Sinnu de una traditzione arraighinada in su Dna comunitàriu. Grupos comente s'Arborinu, Nunnale, Santa Lulla e Santa Maria testimòniant una vitalidade culturale chi non connoschet aguales, giughende·nche su nùmene de Orune a cada festa de s'ìsula.

 
6) Osidde

Osidde est una biddighedda a làcana intre sas provìntzias de Nùgoro e de Tàtari e custoit una traditzione de cantu a tenore chi oe est in perìgulu. Cun una populatzione de petzi unas 200 ànimas, s’ispopulamentu at dadu unu corfu mannu a sa trasmissione de sa sièntzia orale. Oe su càntigu a sa moda osiddesa subravivet gràtzias a s'aficu de unu pùngiu de cantores mannos, bardianos de unu repertòriu fatu de boghes a sa sèria e de boghes de ballu. In custu cuntestu non b’at grupos organizados e sa pràtica de su tenore pigat forma in situatziones privadas o ligadas a ocasiones comunitàrias raras. Sa de Osidde, bidda chi mancari totu est aguantende, est una fotografia de su disafiu su prus difìtzile pro s'amparu de unu patrimòniu chi non cheret ammentadu ebbia ma chi meresset, mescamente, de èssere praticadu e tramandadu.

7) Pasada

Pasada, burgu medievale chi oe est una meta turìstica de importu, vivet unu raportu cumplicadu cun sa traditzione sua. Sa lòmpida de populatziones noas e sas mudadas sotziales lestras ant dimensionadu s'ispàtziu de su càntigu a tenore. Mancari custu sa moda pasadina subravivet cun tretos originales mescamente in sa boghe e in sa mesu ‘oghe. Su repertòriu est profanu, cun sa boghe sèria e cun sos mutos caraterìsticos a sa pasadina. Unos 15 sunt sos cantores locales, chi pro su prus nch’istant in sa fratzione de Sas Murtas, ue su ligàmene cun sa terra est abarradu prus forte. Mancari s'ausèntzia de grupos organizados, unos cantos cantores mannos mantenent bia sa traditzione, chirchende de trasmìtere a sos giòvanos locales sos segretos de unu càntigu chi tenet nuscu de mare e de istòria antiga.

8) Thiniscole

Thiniscole est su tzentru printzipale de sa Baronia chi at ischidu coniugare s'isvilupu turìsticu cun sa cunservatzione de s'identidade agro-pastorale pròpia. Sa moda thiniscolesa si distinghet pro sas caraterìsticas tìmbricas fortes suas, cun unu repertòriu chi bàntzigat intre sas boghes de note (a sa sèria e a sa lestra) e sos mutos. Un'elementu distintivu est sa presèntzia de càntigos religiosos comente sos gotzos de nadale e su “bivat Maria". Sos cantores thiniscolesos sunt prus de 80, faghende de sa bidda una comunidade vocale sòlida e ativa, caraterizada dae una partetzipatzione manna de giòvanos. Sa vitalidade de su tenore est garantida dae grupos organizados comente su Usùsule, su Montalbo, su Sant'Efis, su Cùcuru 'e Jana e su Luisu Ozanu, chi garantint unu benidore flòridu a custa pràtica baroniesa. Dae pagu b’at unu tenore nou, su Anticas trassas.

9) Torpè

In Torpè a su tenore li narant cussertu. E in custa bidda sa traditzione no at connotu mai pasu. Sa moda a sa torpina est caraterizada dae boghes guturales profundas e dae unu repertòriu mannu a beru de ballos (brincadu, ballitu, ancheta, topu, ballu ‘e tres). Unu tempus si cantaiant versos sacros comente su Miserere, ma b’at de nàrrere chi b’at fintzas unu tentativu de los torrare a bogare a campu nessi pro cuntestos paralitùrgicos. Sos cantores ativos, de cada edade ma cun unu cumponente de giòvanos chi s’est faghende logu e onore, sunt unos setanta. Custa fortza espressiva est assegurada dae formatziones comente su Cùcuru 'e Luna, su Sèlema, su Sant’Isidoro e su cussertu Torpinu. Grupos chi faghent de Torpè una de sas biddas prus dinàmicas de sa cultura vocale de sa Baronia arta.

fontes: a-tenore.org, Eciclopedia della Musica sarda (L'Unione sarda, 2012)