Algoritmos identitàrios, conca a una decolonizatzione digitale de su sardu in tempos de IA (Prima parte)
Comintzamus oe cun sa publicatzione de unu traballu de s'Uls Monte Arvu in contu de limba sarda e IA
I. Introdutzione. Su paradossu de sa Babele digitale
In su panorama tecnològicu de su 2026, s’intelligèntzia artifitziale no est prus una promissa pro s’imbeniente, ma s'infrastrutura invisìbile chi mèdiat oramai cada interatzione nostra cun su mundu. In custu iscenàriu, sa limba no est petzi unu mèdiu de comunicatzione, ma su còdighe-càntaru de s'identidade. Pro su sardu, e pro medas àteras limbas minoritàrias europeas, s'est aberende unu bìviu istòricu: punnare a su museu de sos limbàgios dialetales o artziare de livellu conca a una "limba aumentada" capatze de abitare sos microchip.
S'umbra de s'estintzione digitale
Su cuntzetu de estintzione linguìstica nch’est lòmpidu a dimensione noa: s'invisibilidade algorìtmica. Una limba chi non s’agatat in sas bancas de datos de OpenAI, de Google o de Meta est una limba chi, pro su sistema-mundu digitale, petzi non b’est. Si unu giòvanu sardu non podet interrogare a un'assistente vocale cun sa limba materna sua, o si unu software de tradutzione automàtica torrat errores grusseris ca non reconnoschet sa sintassi isulana, su messàgiu implìtzitu est chi "Sa limba tua non giuat pro su tempus benidore".
Custa forma de emarginazione tecnològica atzèllerat su protzessu de erosione linguìstica prus de cantu apant fatu deghènnios de polìticas iscolàsticas omologadoras. Su perìgulu est chi su sardu devèngiat unu repertu museale digitale: mentovadu in sas bases de datos acadèmicas, ma ausente in sos flussos de datos chi ingendrant connoschèntzia, economia e cultura in tempus reale.
Soberania digitale e autodeterminazione
Faeddare de soberania digitale aplicada a su sardu cheret nàrrere rivendicare su diritu de una comunidade de no èssere "colònia tecnològica". A su presente, sos grandes modellos linguìsticos (Llm, Large language models) sunt annestrados cun cantidades mannas de datos pigados dae su web, ue s'inglesu dòminat e s'italianu òcupat una positzione de importu. In custu protzessu, su sardu est tratadu su prus de sas bortas comente unu “rumore istatìsticu" o, peus, comente una variante degradada de s'italianu.
I. Introdutzione. Su paradossu de sa Babele digitale
In su panorama tecnològicu de su 2026, s’intelligèntzia artifitziale no est prus una promissa pro s’imbeniente, ma s'infrastrutura invisìbile chi mèdiat oramai cada interatzione nostra cun su mundu. In custu iscenàriu, sa limba no est petzi unu mèdiu de comunicatzione, ma su còdighe-càntaru de s'identidade. Pro su sardu, e pro medas àteras limbas minoritàrias europeas, s'est aberende unu bìviu istòricu: punnare a su museu de sos limbàgios dialetales o artziare de livellu conca a una "limba aumentada" capatze de abitare sos microchip.
S'umbra de s'estintzione digitale
Su cuntzetu de estintzione linguìstica nch’est lòmpidu a dimensione noa: s'invisibilidade algorìtmica. Una limba chi non s’agatat in sas bancas de datos de OpenAI, de Google o de Meta est una limba chi, pro su sistema-mundu digitale, petzi non b’est. Si unu giòvanu sardu non podet interrogare a un'assistente vocale cun sa limba materna sua, o si unu software de tradutzione automàtica torrat errores grusseris ca non reconnoschet sa sintassi isulana, su messàgiu implìtzitu est chi "Sa limba tua non giuat pro su tempus benidore".
Custa forma de emarginazione tecnològica atzèllerat su protzessu de erosione linguìstica prus de cantu apant fatu deghènnios de polìticas iscolàsticas omologadoras. Su perìgulu est chi su sardu devèngiat unu repertu museale digitale: mentovadu in sas bases de datos acadèmicas, ma ausente in sos flussos de datos chi ingendrant connoschèntzia, economia e cultura in tempus reale.
Soberania digitale e autodeterminazione
Faeddare de soberania digitale aplicada a su sardu cheret nàrrere rivendicare su diritu de una comunidade de no èssere "colònia tecnològica". A su presente, sos grandes modellos linguìsticos (Llm, Large language models) sunt annestrados cun cantidades mannas de datos pigados dae su web, ue s'inglesu dòminat e s'italianu òcupat una positzione de importu. In custu protzessu, su sardu est tratadu su prus de sas bortas comente unu “rumore istatìsticu" o, peus, comente una variante degradada de s'italianu.
Su nodu gordianu de su standard. Sa Limba sarda comuna
Inoghe tocat a chistionare unu su tema chi, medas bortas, est ogetu de allegas istèrridas cun calore belle religiosu: su de s'istandard linguìsticu. Si, cun una mirada poètica e sentimentale, sa richesa de su sardu cumbinat cun sas variedades suas (dae su campidanesu a su logudoresu colende pro sas zonas de transitzione), in contu de computazione linguìstica sa frammentatzione est una debilesa mortale.
Un'algoritmu de Machine Learning tenet bisòngiu de coerèntzia. Pro annestrare unu modellu eficatze chi potzat èssere base pro tradutores, curretores de botzas e àteru, non si podet fàghere a mancu de unu puntu de riferimentu normativu. Sa Limba sarda comuna, o cale si siat evolutzione de un'istandard cumpartzidu, non devet èssere bida comente a una "minetza" contra a sas variedades locales, ma comente unu protocollu de comunicatzione.
Gasi comente s'HTML est s'istandard chi permitit a sos carculadores de visualizare su matessi situ web, una limba istandardizada est su protocollu chi permitit a s'intelligèntzia artifitziale de "lèghere" sa Sardigna. Sena un'istandard ufitziale, su sardu abarrat una costellatzione de dialetos chi sunt tropu minores pro generare sa massa crìtica de datos netzessària a istruire un'IA moderna. S'istandard est, in urtimera, s'armadura tècnica netzessària pro amparare e projetare in su tempus sa diversidade de sas faeddadas locales.
Inoghe tocat a chistionare unu su tema chi, medas bortas, est ogetu de allegas istèrridas cun calore belle religiosu: su de s'istandard linguìsticu. Si, cun una mirada poètica e sentimentale, sa richesa de su sardu cumbinat cun sas variedades suas (dae su campidanesu a su logudoresu colende pro sas zonas de transitzione), in contu de computazione linguìstica sa frammentatzione est una debilesa mortale.
Un'algoritmu de Machine Learning tenet bisòngiu de coerèntzia. Pro annestrare unu modellu eficatze chi potzat èssere base pro tradutores, curretores de botzas e àteru, non si podet fàghere a mancu de unu puntu de riferimentu normativu. Sa Limba sarda comuna, o cale si siat evolutzione de un'istandard cumpartzidu, non devet èssere bida comente a una "minetza" contra a sas variedades locales, ma comente unu protocollu de comunicatzione.
Gasi comente s'HTML est s'istandard chi permitit a sos carculadores de visualizare su matessi situ web, una limba istandardizada est su protocollu chi permitit a s'intelligèntzia artifitziale de "lèghere" sa Sardigna. Sena un'istandard ufitziale, su sardu abarrat una costellatzione de dialetos chi sunt tropu minores pro generare sa massa crìtica de datos netzessària a istruire un'IA moderna. S'istandard est, in urtimera, s'armadura tècnica netzessària pro amparare e projetare in su tempus sa diversidade de sas faeddadas locales.
Conca a unu diritu linguìsticu nou
Serrende custa introduzione, tocat a reconnòschere chi su "Diritu a sa Limba" in su 2026 devet inclùdere su diritu a s'interfaghe. No est prus bastante a pòdere faeddare in sardu in carrera; tocat a viveremus in sardu in intro de su smartphone, in intro de sa vetura connessa, in intro de sos servìtzios de sa Pùblica amministratzione digitalizada.
Su disafiu no est tecnològicu ebbia, ma polìticu e culturale. Est a detzìdere si cherimus chi s'intelligèntzia artifitziale siat unu rullu cumpressore chi livellat sas diferèntzias, o si la cherimus trasformare in un'amplificadore chi permitat fintzas a sas boghes prus antigas de su Mediterràneu de faeddare in sos tzircùitos de su silìtziu. Su sardu no est unu pesu de su tempus coladu, ma unu software identitàriu chi isetat petzi de èssere agiornadu pro su millènniu nou.
Serrende custa introduzione, tocat a reconnòschere chi su "Diritu a sa Limba" in su 2026 devet inclùdere su diritu a s'interfaghe. No est prus bastante a pòdere faeddare in sardu in carrera; tocat a viveremus in sardu in intro de su smartphone, in intro de sa vetura connessa, in intro de sos servìtzios de sa Pùblica amministratzione digitalizada.
Su disafiu no est tecnològicu ebbia, ma polìticu e culturale. Est a detzìdere si cherimus chi s'intelligèntzia artifitziale siat unu rullu cumpressore chi livellat sas diferèntzias, o si la cherimus trasformare in un'amplificadore chi permitat fintzas a sas boghes prus antigas de su Mediterràneu de faeddare in sos tzircùitos de su silìtziu. Su sardu no est unu pesu de su tempus coladu, ma unu software identitàriu chi isetat petzi de èssere agiornadu pro su millènniu nou.
.png)
