Die internatzionale de sa limba materna. Unu manualeddu pro sas famìlias
Podet èssere chi tue sias unu sardòfonu nativu, e chi pro custu tèngias una connoschèntzia manna de su sardu, nessi faeddende·lu. Podet dare chi nemmancu tue lu connoscas bene, o chi lu cumprendas ebbia. Ma fintzas in custu casu non b’at problema perunu: s’Ufìtziu de sa limba sarda de s’Unione de sos Comunes de su Monte Arvu est a disponimentu tuo.
Custu manualeddu, difatis, naschet pro èssere una base de agiudu pro sas famìlias chi cherent èssere protagonistas de unu protzessu de cambiamentu linguìsticu e culturale cun sos giòvanos a punta a in antis.
1) PRO ITE EST IMPORTANTE A FAEDDARE SU SARDU IN DOMO?
1.1) CA EST UNA LIMBA
In unu sonetu suo de sos prus connotos, tziu Remundu Piras iscriiat chi “Sa limba de babbos e de jajos nostros | no l’usades pius nemmancu in domo | prite pòbera e ruza la creides”. Essint a campu deretu duas chistiones dae custos versos: chi cheret impreada in domo; chi est una limba.
Su sardu est una limba cun sos dialetos locales suos ma no est unu dialetu de un’àtera limba. No est unu dialetu de s’italianu. Custa cosa est cunfirmada dae sos istùdios linguìsticos, cuncordes narende·nos chi su sardu est una limba ùnica in su mundu de sos idiomas neolatinos.
E su de èssere limba est cosa posta a craru fintzas in sas leges italianas. Si s’artìculu 6 de sa Costitutzione narat chi “La Repubblica tutela con apposite norme le minoranze linguistiche”, sa lege 482 de su 1999 isterret un’elencu de custas minorias ponende·bi fintzas sa nostra.
Su de èssere una limba faghet de su sardu s’elementu printzipale de s’identidade nostra. Isetende chi su sardu intret a iscola comente matèria de imparu (Si a s’iscola no che la giughides | po la difunder mezus, dae como | sezis dissardizende a fizos bostros, sighit su sonetu mentovadu), est de importu chi si pràtichet in domo.
1.2) CA PODIMUS IMPARARE MEDA DAE SOS PRUS MANNOS
Sas limbas s’evolvent, est unu protzessu naturale. Fintzas s’italianu s’est evòlvidu in su tempus. S’evolutzione de su sardu est una chistione prus complicada: sende chi no est una limba ufitziale, chi no intrat a iscola e chi l’impreamus pagu in domo, sa prospetiva est chi siat semper prus italianizadu. Chi b’apat un’involutzione.
Duncas sos mannos de sas famìlias nostras sunt una resursa, un’iscusòrgiu de connoschèntzias e de paràulas chi podimus pèrdere si no las contivigiamus. Tocat duncas a chistionare cun issos o cun sos mannos de sos amigos.
Tocat a los intervistare, fintzas filmende·los, pro chi dae sos contos de sa vida e de su traballu issoro abbarrent cussas paràulas e cussos modos de nàrrere chi cherimus mantènnere. De custa manera sa limba est fintzas unu de sos veìculos pro mantènnere bias sas relatziones sotziales in famìlia.
1.3) CA NO EST BERU CHI ISTORBAT S’IMPARÒNGIU DE S’ITALIANU
In Sardigna non b’amus unu regime de bilinguismu perfetu. Su sardu est pagu presente o nudda in sos logos e in sos cuntestos de s’ufitzialidade (iscola, istitutziones, mèdios de comunicatzione), duncas s’italianu est sa limba dominante.
Càpitat chi in s’impreu non b’apat làcanas intre custas duas limbas: comente amus naradu su sardu s’est italianizende; ma est beru finamentas chi galu oe b’at elementos de sardu chi cundint s’italianu dende vida a su chi li narant italiano regionale di Sardegna.
Si b’aeremus àpidu su sardu in iscola in pare cun s’italianu, forsis oe diamus àere connotu unu mègius bilinguismu cun duas limbas pagu prus o mancu fortes che pare e bene distintas.
Ma custu non cheret nàrrere chi a lis faeddare in sardu lis istorbat s’imparòngiu de s’italianu a sos pitzinnos. Antzis, a lis imparare su sardu in domo cheret nàrrere a lis pònnere bases linguìsticas prus fortes pro b’àere una generatzione noa plurilìngue.
1.4) CA NO EST BERU CHI NON GIUAT PRO SU TEMPUS BENIDORE
Chie lu podet nàrrere comente at a èssere su tempus benidore? Pro seguru, si non faghimus nudda, unu cras non b’amus a àere sa limba sarda. Ma no est su chi cherimus.
In su mundu b’at unu muntone de limbas chi sunt in perìgulu de iscumpàrrere. Ma in cada logu in ue custu perìgulu est reale b’at chie est ammustrende chi cun cussas limbas si podet arresonare de cale si siat cosa, chi cun cussas limbas si podet contare s’atualidade, chi cussas limbas podent intrare a iscola.
Gasi etotu in Sardigna semus ammustrende chi su sardu, cun una terminologia adeguada e cun sos mèdios chi oe tenimus a disponimentu, est una limba pronta pro contare sa modernidade.
2) ITE DIAMUS PÒDERE FÀGHERE?
Comente est chi si podet crèschere unu pitzinnu bilìngue?
2.1) SA METODOLOGIA MAIN LANGUAGE AT HOME (MLAH)
Custa est pagu prus o mancu sa metodologia chi aplicaiant sas famìlias nostras de unu tempus cando in domo si faeddaiat petzi su sardu. Mancari no egèmone in sa sotziedade, su sardu fiat sa prima limba domèstica e in carchi bidda de Sardigna (pagas a beru) est galu gasi.
Aplichende custa metodologia oe cheret nàrrere chi totu sos cumponentes de sa famìlia devent impreare in forma esclusiva o prevalente sa limba minoritària pro chi s’aprendat custa in domo e sa dominante in foras.
Su funtzionamentu suo movet dae su printzìpiu de s’espositzione màssima e de s’atributzione de unu cuntestu ispetzìficu pro su sardu. Sa limba nostra est duncas sa norma pro cada interatzione, cunversatzione, giogu e atvidade domèstica.
Custu assegurat a su pitzinnu un’espositzione costante e rica, lassende a s’iscola e a sos mèdios de comunicatzione s’aprendimentu de sa limba italiana. Ma pro chi si potzat traballare cun custa metodologia cheret chi totu cantos in domo faeddent su sardu.
Si sa cosa no est possìbile si podet colare a sa metodologia Opol chi ponimus in fatu a custa.
2.1) SA METODOLOGIA ONE PERSON, ONE LANGUAGE (OPOL)
Opol est una sigla chi cheret nàrrere “One parent, one language”, ma fintzas “One person, one language”, e chi est riferida a un’istrategia impreada in sas domos pro dare amparu a sa trasmissione linguìstica de su còdighe minoritàriu e pro prevènnere sos ammesturos.
Pro acumprire a custa metodologia cheret chi unu genitore faeddet a su pitzinnu impreende una limba (esèmpiu: su babbu su sardu e sa mama s’italianu o a s’imbesse). De custa manera su pitzinnu assòtziat cada limba a cada persone (podet èssere finas unu frade mannu, unu tziu o unu giaju) dende vida a duos sistemas linguìsticos diferentes. Est unu mètodu chi netzèssitat coerèntzia e impignu, ma sos resurtados sunt prus chi non profetosos.
Cando bi los amus custos resurtados? Cando su mètodu est impreadu deretu cun su pitzinnu galu criadura, ca isfrutat cun profetu sa plastitzidade tzerebrale de su minore; cando sa persone incarrigada faeddat semper e petzi in sardu sena colare mai a s’àtera limba; cando s’input linguìsticu tenet una comunicatzione rica e carinnosa (no inditos ebbia).
Cales sunt sos benefìtzios de custa metodologia? Su primu est sa ridutzione de su chi li narant “code mixing”, est a nàrrere sa tendèntzia a ammesturare sas limbas. Su segundu est su de s’assimilatzione naturale sende chi s’input est assotziadu a una figura de riferimentu istàbile e afetiva.
A concruos b’amus un’afortimentu de sa cumprensione (bilinguismu passivu) ma finas de s’espressione (bilinguismu ativu) in sa limba minoritària.
2.3) SA METODOLOGIA TIME AND PLACE
Pro mèdiu de custu sistema est possìbile a impreare sa limba sarda in logos e in momentos ispetzìficos. Est unu sistema prus pagu tèteru de sos primos duos e podet fatzilitare sos babbos e sas mamas chi pro unu motivu o pro un’àteru non podent èssere a tretu de sighire nen su Mlah nes su Opol.
Su printzìpiu est su de pònnere a craru règulas coerentes pro su chi pertocat su tempus e su logu ue tocat a impreare su sardu. Cunforma a su tempus cheret chi agatemus momentos ispetzìficos de sa die (pro nàrrere, in sa mesa mandighende), dies (su fine de chida) o atividades (gioghende).
Momentos, dies e atividades podent mudare una borta chi amus bidu sos profetos derivados dae custos sèberos. Cunforma a su logu si diat pòdere seberare un’aposentu de sa domo in ue si devet faeddare petzi in sardu. Totu custu agiudat a su pitzinnu chi, gasi, resesset a interiorizare s’assòtziu limba-cuntestu.
3) CRITITZIDADES IN DOMO, CANDO BI ND’AT (SI BI ND’AT)
3.1) BABBU E MAMA CUN DUAS VARIANTES DE SARDU DIFERENTES
Custu non diat dèvere èssere unu problema. Sas diferèntzias dialetales chi tenimus in intro de su sardu non sunt a tretu de truncare s’unitariedade de sa limba nostra.
De prus, su pitzinnu chi giai si sebestat de unas cantas diferèntzias fonèticas e de paràula podet èssere fintzas avantagiadu pro more de sas connoschèntzias suas de base.
Su de “babbo parla un tipo di sardo e mamma un altro” no est una còntiga pro non pesare su pitzinnu in sardu.
3.2) UNU GENITORE SARDÒFONU E S’ÀTERU NONO
Cun custa situatzione no est possìbile a sighire sa metodologia Main language at home ma cussa One person one language emmo. Su pitzinnu de custa manera podet intrare deretu in un’òtica de bilinguismu.
Ma sos benefìtzios non sunt petzi pro su fìgiu, ca s’impreu de su sardu dae parte de unu genitore podet agiudare a s’àteru, sena esclùdere unu passàgiu de custu dae una cumpetèntzia passiva a una ativa. Duncas nemmancu inoghe bi diat dèvere àere problemas.
3.3) NEMMANCU UNU GENITORE SARDÒFONU
Inoghe su problema b’est, ca su pitzinnu podet imparare su sardu petzi in sos cuntestos (si bi nd’at) extradomèsticos. Tando tocat a chircare sas interatziones cun sos parentes sardòfonos, si bi nd’at, o de s’afidare a una baby sitter sardòfona pro àere in domo momentos de espositzione linguìstica.
In foras de domo est pretzisu a b’àere momentos de giogu in sardu in sas ludotecas o in àteros cuntestos. A su matessi tempus diat èssere cosa profetosa sa de sighire unu cursu de alfabetizatzione pro so mannos che a sos chi s’ufìtziu de sa limba sarda ponet a disponimentu.
4) S’UFÌTZIU DE SA LIMBA SARDA EST A DISPONIMENTU
S’isportellu de s’Unione de sos Comunes de su Monte Arvu podet dare su contributu suo a sas famìlias pro chi si traballet a sa crèschida linguìstica de sas generatziones noas.
In intro de sas atividades suas b’est su suportu informativu e de orientamentu pro ofèrrere consulèntzias personalizadas a tales chi sas famìlias sèberent sa metodologia sa prus dèghida cunforma a sa situatzione linguìstica issoro e a su livellu de sardu impreadu.
De prus, oferimus materiale e cussìgios pro su chi pertocat su comente integrare su sardu in sa vida de cada die.
In fines, còmpitu de s’ufìtziu est su de aprontare cursos de sardu pro babbos e mamas, laboratòrios pro pitzinnos e famìlias, addòbios de cunversatzione e cada tipu de eventu chi potzat servire asa punna.
CUNTATADE·NOS
S’ufìtziu est abertu dae su lunis a sa chenàbura mangianu
telefonade a su 0784 878648 internu 5,
o iscride una mail a cultura.unionemontalbo@gmail.com
pro prenotare un’apuntamentu
S’ufìtziu est abertu dae su lunis a sa chenàbura mangianu
telefonade a su 0784 878648 internu 5,
o iscride una mail a cultura.unionemontalbo@gmail.com
pro prenotare un’apuntamentu
SA DIE INTERNATZIONALE DE SA LIMBA MATERNA
Dae su 1999, cada 21 de freàrgiu s'afestat sa Die internatzionale de sa limba materna, disposta dae sas Natziones unidas.
Ant seberadu custa die pro ammentare su sacrifìtziu de unu grupu de istudiantes de s'universidade de Dhaka, in Bangladesh, mortos su 1952 ca fiant manifestende pro sa libertade de impreare sa limba issoro, su bengali, impedida dae su poderiu tzentrale.
Ite nos narat oe s’Onu? Chi cada duas chidas si nch’ispèrdet una limba giughende·si·nche a su mundu de s’ismèntigu patrimònios culturales e intelletuales intreos.
S’Unesco contat chi oe b’apat belle 7.000 limbas impreadas. Ma chi petzi pacas chèntinas de issas tenent cunsideru reale in sos sistemas educativos e in su domìniu pùblicu. E chi non lompent a chentu sas chi sunt impreadas in su mundu digitale.
Oe tenimus una cussèntzia prus manna in contu de limbas. Ischimus chi sunt fundamentales pro s’isvilupu, pro garantire diversidade culturale, pro fraigare sotziedades abertas e inclusivas, pro afortire sa cooperatzione e pro assegurare un’istrutzione de calidade pro totu cantos.
Est pro custu chi devimus dare unu tempus benidore a sa limba sarda. Pro dare unu tempus benidore a nois etotu.
Dae su 1999, cada 21 de freàrgiu s'afestat sa Die internatzionale de sa limba materna, disposta dae sas Natziones unidas.
Ant seberadu custa die pro ammentare su sacrifìtziu de unu grupu de istudiantes de s'universidade de Dhaka, in Bangladesh, mortos su 1952 ca fiant manifestende pro sa libertade de impreare sa limba issoro, su bengali, impedida dae su poderiu tzentrale.
Ite nos narat oe s’Onu? Chi cada duas chidas si nch’ispèrdet una limba giughende·si·nche a su mundu de s’ismèntigu patrimònios culturales e intelletuales intreos.
S’Unesco contat chi oe b’apat belle 7.000 limbas impreadas. Ma chi petzi pacas chèntinas de issas tenent cunsideru reale in sos sistemas educativos e in su domìniu pùblicu. E chi non lompent a chentu sas chi sunt impreadas in su mundu digitale.
Oe tenimus una cussèntzia prus manna in contu de limbas. Ischimus chi sunt fundamentales pro s’isvilupu, pro garantire diversidade culturale, pro fraigare sotziedades abertas e inclusivas, pro afortire sa cooperatzione e pro assegurare un’istrutzione de calidade pro totu cantos.
Est pro custu chi devimus dare unu tempus benidore a sa limba sarda. Pro dare unu tempus benidore a nois etotu.
.jpg)
.png)